سلام به آفتاب

از این که زبان فارسی دری از جملة زبانهای هند و اروپایی است لهذا همگونیهای موجود واژه گانی و ساختاری و دستوری آن با زبانهای گوناگون این شاخة بزرگ، که در سرزمینهایی پهناور در آسیا و اروپا بدانها سخن میزنند امریست طبیعی. و اما این جانب در اثر آشنایی با زبان روسی دریافته ام که میان این زبان و فارسی دری که شاخه هایی سبز از درخت گشن بیخ و بسیار شاخ زبانهای هند و اروپایی اند، فراتر از همگونی یک همپیوندی ژرف و ریشه یی نمایان است و ظاهراً این همپیوندی جالب را میان زبان روسی و زبانهای کهن آریایی چون اوستایی و پهلوی محسوستر و بارزتر میتوان به تماشا گرفت.

در این نبشتة کوتاه، صرف میخواهم، موارد و نکاتی را که در این زمینه بدانها برخورده ام برشمارم و پژوهشها و مطالعات دقیق بعدی را که مسلماً هم در گسترة دانشهای زبانی و هم در عرصه های جامعه شناسی و تاریخ کهن گوینده گان آنها حقایقی جدید را روشن خواهد ساخت به زبانشناسان و پژوهشگران و دانشمندان محترم وامیگذارم.

1ـ همپیوندی زبان روسی با زبانهای کهن ایرانی:

الف ـ در زبان امروزین روسی، مانند زبان اوستایی که از پایه های فارسی دری است، هنوز حرکت اواخر کلمه ها نظر به تغییر عوامل، دیگر گونی مییابد.

ب ـ در زبان روسی، مانند زبان اوستایی هنوز نشانه هایی که بدانها سه جنس مذکر، مؤنث و خنثی را تمییز میدهند وجود دارند.

ج ـ حرفی که در زبان اوستایی میان حرفهای «ت» و «س» تلفظ میشد و در رسم الخط کنونی آن را گاهی «ت» و گاهی «ث» مینویسند، هنوزهم در روسی وجود دارد و به شکل ц نوشته میشود.

د ـ بعضی از واژه های زبانهای کهن ایرانی که امروز در فارسی دری تغییر شکل داده اند در زبان روسی هنوزهم به همان شکل اولیه و یا نزدیک به آن به کار برده میشوند. واژه های زیرین از همان جمله اند:

«زِیمه зима » به معنای زمستان که در اوستا به همین گونه بود؛

«بُگ бог » (بَغ) به معنای خدا که در اوستایی و پهلوی «بَغ» و در سغدی «فغ» میگفتندش و هنوز در واژه هایی چون بگرام، بغلان، فغفور ... محفوظ است؛

«مات мать» به معنای «مادر» که در پهلوی هم همین گونه بود؛

«کُودَه куда» به معنای «کجا» که در اوستایی «کُذه» و در پهلوی «کذ» آمده است؛

«گواریتговарить به معنای «گپ زدن» که ریشة آن در پهلوی «گَو» بوده است؛

«چِتِرِی четыре» به معنای «چهار» که در اوستایی «چَتر» و در پهلوی «چهار» آمده است؛

«دِسِت десять» به معنای «دَه» که در اوستایی «دَسَه» و در پهلوی «دَه» آمده است.

هـ ـ موجودیت پسوند نسبتی قدیمی «اِیک» به اشکال «سکِی ский» و «چِسکِی ческий» در روسی.

2ـ همپیوندی زبان روسی با زبان فارسی دری:

الف ـ برخی از واژه هایی که در متون کهن فارسی دری بدانها برمیخوریم، عیناً و یا با تغییراتی اندک در زبان روسی هنوز هم به کار برده میشوند، به گونة نمونه:

«دِوِستِی двести» به معنای «دو صد» که در متون کهن فارسی دری همیشه «دویست» آمده است؛

«گرَه гора» به معنای «کوه» که در نامهای جایهایی مانند غور، غرجستان، چونغر، لوگر، گرجستان ... به همان مفهوم آمده است و همچنان در زبان پشتو همین اکنون به شکل «غر» مورد کاربرد قرار دارد؛ (همانندی میان زبانهای پشتو و روسی تحقیق جداگانه یی را ایجاب میکند.)

«خرَم храм» به معنای «معبد» که در واژه های فارسی دری به ویژه در نامهای شهرها و جایها مثالهایی فراوان دارد؛

«گُورَد город» یعنی «شهر» که به شکل پسوند «گراد град» نیز در روسی به کار میرود، در متون قدیمی فارسی دری به شکل «گِرد» آمده است، مثلاً در واژة ترکیبی «سیاوخشگرد» یعنی شهر سیاووش و یا «سیاگرد» به همان معنا.

ب ـ در بسیاری از مصدرهای زبان روسی همپیوندی ریشه یی با مصدرهای فارسی دری مشهود است، مانند:

«رَستِی расти» ـ رُستن، «ژِوَت жевать» ـ جویدن، «ژِیت жить» ـ زیستن، «بِیت быть» ـ بودن، «اُومِیرات умирать» ـ مردن، «دات дать» ـ دادن، «سلِیشَت слышать» ـ شنیدن یا شنودن، «ستَیَت стоять» ـ ایستادن، «خَتِیت хотеть» ـ خواستن و قس علی هذا.

و این همپیوندی و همگونی در تمام حالات فعلها و واژه های اشتقاقی حفظ میگردد.

ج ـ برخی از ضمیرهای منفصل و متصل در روسی و فارسی همگونی دارند، مانند:

«تِی ты» و تو، «مِی мы» و ما، «اَنِی они» و آنان (آنها)، «یِم ем» و اِیم.

د ـ پسوند «اَک» و«گک» که در فارسی دری برای تصغیر و یا ابراز شفقت به کار میرود در زبان روسی به همان شکل «اِک ик» و یا «کَه ка» و «اُک ок » و غیره مستعمل است.

هـ ـ استعمال حرف نفی «ن» بر سر فعلها و سایر واژه ها در هر دو زبان هم سان است.

و ـ انبوهی از واژه های روسی با واژه های فارسی دری همانندی دارند، مانند:

«زِملَیه земля» ـ زمین، «مُورَوِی муравей» ـ مور (مورچه)، «دلِینی длинный» ـ دراز، «کَرُوتکی короткий (کرَتکی краткий)» ـ کوتاه، «بَرَن баран» ـ بره (گوسفند)، «نِیت нет» ـ نه (نیست)، «یِست ест» ـ هست، «دوَه два» ـ دو، «پیات пять» ـ پنج، «شِست шесть» ـ شش، «ستُو сто» ـ صد، «برات брат» ـ برادر، «دِیرِوَه дерево» ـ دار و درخت، «مُوژ муж» ـ مرد (شوهر)، «ژِنَه жена» ـ زن، «زُولَتَه золото» ـ زر، «دوِر дверь» ـ در(دروازه) و ...

البته تمام این همپیوندیها و همگونیهای یاد شده ریشه در سرشت اولیة زبانهای مذکور داشته غیر از آن داد و ستدهای زبانی است که تازه امروز میان آن هر دو صورت گرفته اند و دانشمندان زبانشناس با استفاده از روشهای علمی و پژوهشی میتوانند افزون بر این همسانیها، وجه های بیشتر اشتراک میان آنها را آشکارا سازند.

با توجه به موجودیت همپیوندی میان زبان روسی و زبان فارسی دری، این فرضیة ارائه شده از سوی دانشمندان که خاستگاه اولیة آریاییها را به دشتهای جنوب روسیه و یا سایبریا احتمال میدهد نیرومندیی بیشتر مییابد، به ویژه اگر در نظر بگیریم که بر پایة پندار زردشت ـ وخشور بلخی کوچیدن آریاییها به آریانا از سرزمین نخستین شان به نام «اَیرانَ وَیچَه» به سبب سرمای سخت و پدیدار شدن ارواح اهریمنی بوده است و آن رویداد را با دوره های یخبندان شدیدی که سرزمینهای نزدیک به قطب شمال در اعصاری دور از سر گذرانده اند ارتباط بدهیم.